Είναι δυνατόν ένα μυθιστόρημα το οποίο εκδόθηκε το 1931 να είναι τόσο τρομακτικά επίκαιρο με την εποχή μας; Και όμως, είναι. Ο λόγος για το βιβλίο «Στο χείλος της αβύσσου» του Erich Kastner το οποίο εκδόθηκε στην εκπνοή της περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, λίγα μόλις χρόνια πριν την άνοδο του Χίτλερ και την εφιαλτική πορεία της Γερμανίας-αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης- προς την καταστροφή. Το έργο λογοκρίθηκε και χαρακτηρίστηκε ως «εκδοτικό σκουπίδι» από τους εθνικοσοσιαλιστές. Στην Ελλάδα επανακυκλοφόρησε προσφάτως σε εξαιρετική μετάφραση της Άντζη Σαλταμπάση από τις εκδόσεις Πόλις.

Ο Erich Kastner είναι εξίσου γνωστός για τα σημαντικά παιδικά βιβλία του όπως  «Ο Αιμίλιος και οι ντετέκτιβ» (εκδόσεις Πατάκη) και «Λουίζα και Λότη» (εκδόσεις Ψυχογιός). Στα βιβλία του καθρεφτίζεται η αγάπη προς τον άνθρωπο και αποτυπώνονται τα συναισθήματα των ηρώων. Παράλληλα όμως παρατηρούμε και την πραγματικότητα της Γερμανίας είτε μέσα από τον τρυφερό χαρακτήρα του «Αιμίλιου» είτε από την απελπισμένη ζωή του Φάμπιαν.

Ο Γιακόμπ Φάμπιαν, ήρωας του βιβλίου, είναι ένας διδάκτορας φιλολογίας ο οποίος χάνει τη δουλειά του και σταδιακά βυθίζεται στον εαυτό του. «Τον χειμώνα που ο πληθωρισμός είχε ανέβει στα ύψη, ο Φάμπιαν δεν είχε λεφτά για θέρμανση. Κούρνιαζε στο δωμάτιο και, τυλιγμένος στο παλτό του, ετοίμαζε μια διάλεξη για το ηθικοαισθητικό σύστημα του Σίλερ. (…) Όλη του τη ζωή ήταν ένας φτωχοδιάβολος και είχε εξαιρετικές προοπτικές να συνεχίσει έτσι. Η φτώχεια του είχε γίνει μια κακή συνήθεια, ήταν φτωχός όπως άλλοι καμπουριάζουν ή τρώνε τα νύχια τους».

Μέσα από τη μίζερη καθημερινότητά του μεταφερόμαστε στο Βερολίνο της δεκαετίας του ’30. Περιφερόμαστε μαζί του στο νυχτερινό Βερολίνο, σε καμπαρέ και κακόφημα μαγαζιά. Μέσα από τον καπνό των τσιγάρων, των φτηνών ποτών και των περίεργων νυχτερινών θεαμάτων ζούμε το Βερολίνο της ύφεσης και της θλίψης. Γνωρίζουμε αλλόκοτους ανθρώπους και χαρακτήρες οι οποίοι βιώνουν με τη σειρά τους την παρακμή ή προσπαθούν να «πιαστούν» από κάπου προκειμένου να επιβιώσουν- με οποιοδήποτε μέσο. Η ανεργία και ο πληθωρισμός φουσκώνουν καθημερινά, ο αγοραίος έρωτας και το αλκοόλ φαντάζουν ως μόνη λύση-όπως και τα ακραία πολιτικά στοιχεία. Οι Εβραίοι στοχοποιούνται, οι παραστρατιωτικές οργανώσεις οργώνουν το Βερολίνο ο Αυτοί που επωφελούνται από την κατάσταση είναι τα «αφεντικά» οι οποίοι περιγράφονται μέσα στο βιβλίο με αηδία και αποστροφή.

Δεν ήταν λίγες οι φορές που αισθανόμουν ότι παρακολουθούσα σκηνές σουρεαλιστικού κινηματογράφου.  Ο ήρωας είναι ζαλισμένος και μπερδεμένος από την καθημερινότητα  που βιώνει, τις μνήμες του Ά Παγκοσμίου πολέμου και το αβέβαιο μέλλον που ξημέρωνε. Οι σακάτηδες του Μεγάλου πολέμου περιφέρονται ακόμα στο Βερολίνο, η φρίκη πλησιάζει και η Ευρώπη κλείνει τα μάτια.

Ο Φάμπιαν προσπαθεί να κρατηθεί όρθιος μέσα σε αυτό το χάος, όπως και αρκετοί από τους ανθρώπους με τους οποίους συναναστρέφεται -όμως κάποια στιγμή λυγίζει. Λυγίζει όπως η ασθμαίνουσα Γερμανία και η Ευρώπη που γλιστρούν προς την απόλυτη καταστροφή. Ο Φάμπιαν μας αγγίζει γιατί είναι ένας από εμάς. Ένας άνθρωπος που βλέπει τον κόσμο του να καταρρέει, ανήμπορος να αντιδράσει. Πρόκειται για ένα βιβλίο το οποίο διαβάζεται απνευστί και μας κάνει να αναρωτιόμαστε στα κρυφά «Μήπως γράφτηκε τώρα;». Ο Φάμπιαν είναι η νηνεμία πριν το ξέσπασμα της θύελλας.

Erich Kastner Στο χείλος της αβύσσου Εκδόσεις Πόλις

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στις «Επισημάνσεις της Κυριακής», 23-12-2018.